Kto ma obowiązek reagować na przemoc w rodzinie?

O autorkach:

mgr Marta Płonecka – absolwentka Psychologii Klinicznej oraz Psychologii Zdrowia i Rozwoju na Uniwersytecie SWPS, absolwentka Seksuologii Klinicznej na Uniwersytecie SWPS, podwójnie certyfikowana Edukatorka Seksualna; naukowo zajmuje się zjawiskiem przemocy społecznej i systemowej oraz dehumanizacji; specjalistka w zakresie przemocy w rodzinie; pracowała jako konsultantka Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie “Niebieska Linia” prowadzonego przez Stowarzyszenie na rzecz Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia na zlecenie Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA); Psychoterapeutka w modalności Gestalt. Na co dzień pracuje gabinetowo indywidualnie oraz z parami a także prowadzi warsztaty i szkolenia.

Marta Malejczyk – kształci się na Uniwersytecie SWPS w zakresie psychologii klinicznej oraz na na studiach podyplomowych w UNS z interwencji kryzysowej. Specjalistka w zakresie przemocy w rodzinie; pracowała jako konsultantka w Ogólnopolskim Pogotowiu dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” realizowanym przez Stowarzyszenie na rzecz Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia przy PARPA. Obecnie jako terapeutka udziela wsparcia psychologicznego w nurcie zorientowanym na rozwiązania (TSR) oraz pracuje z pacjentami na oddziale całodobowym i dziennym w Klinice Psychiatrii, Stresu Bojowego i Psychotraumatologii Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie

Przemoc domowa jest zjawiskiem, które dotyka wielu polskich rodzin. Jednocześnie to zjawisko często jest przyczyną chorób psychicznych. Przemoc domowa, która nie jest przerwana może prowadzić do zaburzeń depresyjnych czy lękowych lub psychosomatycznych, a przemoc domowa, której człowiek doznaje jako dziecko może wpłynąć na rozwój osobowości w taki sposób, że nie będzie on potrafił żyć w zgodzie ze sobą i innymi ludźmi. Na skutek przemocy domowej może również dojść do zagrożenia życia lub zdrowia pod postacią zaostrzonego kryzysu psychicznego, próby samobójczej i samobójstwa, choroby somatycznej o podłożu stresowym (choroby onkologiczne i układu krążenia) lub pobicia ze skutkiem trwałego uszkodzenia organizmu lub zgonu. Zdrowie psychiczne tak samo jak przemoc domowa to tematy marginalizowane a statystycznie są ogromnym problemem społecznym naszych czasów.

Przemoc w rodzinie – specyfika sytuacji

Przemoc w rodzinie to sytuacja, w której jedna Osoba realizuje swoje cele, krzywdząc resztę. O tym, kto jest członkiem rodziny w świetle prawa pisaliśmy w ostatnim artykule z tej serii. O przemocy domowej, mówimy kiedy członek rodziny podejmuje wobec innych członków rodziny zachowania o następujących cechach:

  • intencjonalne, stosowane jako narzędzie lub strategię do osiągnięcia celu. Przykładem jest np. kiedy jedna Osoba zastrasza drugą w celu uzyskania pozycji władzy w rodzinie lub kiedy ktoś bije kogoś, żeby uzyskać szacunek tej Osoby.
  • naruszające dobra i prawa Osoby Krzywdzonej. To znaczy, że Osoba Stosująca Przemoc osiąga swoje cele kosztem zasobów Osoby Krzywdzonej np. Osoba Krzywdzona traci swoje dobra materialne czy prawa człowieka takie jak prawa do godności, szacunku, bezpieczeństwa czy nietykalności osobistej.
  • powodujące cierpienie i szkody u Osoby Krzywdzonej. Przemoc to zachowanie, na które Osoba Krzywdzona nie wyraża zgody i które nie sprzyja jej dobrostanowi (zdrowiu psychicznemu). Przemoc jest wyniszczająca.
  • zachodzące w sytuacji nierównowagi sił, co różnicuje przemoc od konfliktu. Przemoc to agresja, która zachodzi między Osobami, które znajdują się w nierównym podziale sił. Jedna Osoba ma przewagę np. jest silniejsza psychicznie lub fizycznie, może więcej zarabiać albo mieć bardziej uprzywilejowaną pozycję społeczną. Ta siła jest wykorzystywana przez Osobę stosującą przemoc, by osiągnąć swoje cele przy użyciu tej przewagi.

Siła przywiązania w przemocy

Ta charakterystyka sprawia, że psychologiczne mechanizmy uwikłania w przemoc są bardzo silne. Osoba Krzywdzona znajduje się w słabszej pozycji, w której nie może się przeciwstawić. Boi się a jednocześnie ma nadzieję na to, że zachowanie przemocowe się nie powtórzy i ma nadzieję na to, że Osoba Stosująca Przemoc się zmieni – to mechanizm błędnego koła. Z wiedzy naukowej wynika, że przemoc rzadko ustaje sama z siebie, a częściej z nasila się z czasem. Dzieje się tak dlatego, że u Osoby Stosującej przemocowe zachowania rośnie poczucie bezkarności i przyzwolenia na przemoc. U Osoby Krzywdzonej maleje poczucie sprawstwa i własnej wartości. Jednocześnie w kontekście zjawiska przemocy domowej ważne jest pamiętać o tym, że Osoby Krzywdzone doznają przemocy od swoich najbliższych. Oznacza to, że mają też pozytywne uczucia wobec tych, przez których cierpią. Psychologicznie bardzo trudno pomieścić w sobie przyjemne i nieprzyjemne emocje wobec jednej i tej samej osoby. Dlatego Osobom Krzywdzonym towarzyszy uczucie zagubienia. Trudno jest nadać sens sytuacji, w której dana Osoba jest jednocześnie obiektem miłości lub przyjaźni i zachowuje się przemocowo. Przykład: dziecko nie rozumie, czemu rodzic raz jest ciepły i opiekuńczy, a potem obraża, poniża lub stosuje kary; partner/ka może nie rozumieć, czemu Osoba, z którą jest w związku miłosnym wymusza stosunek seksualny; rodzeństwo może nie rozumieć czemu starsze rodzeństwo bije czy okrada.

Ta niemożność objęcia rozumem sytuacji przemocy powoduje, że uaktywniają się różne stereotypy, czyli strategie znalezienia prostych teorii opisujących złożone doświadczenia psychospołeczne. Osoby Krzywdzone często uważają niesłusznie, że to co je spotyka to ich wina. Tym bardziej, że często słyszą taki przekaz od Osoby, która je krzywdzi czy od społeczeństwa. Przykłady: osoba prowokowała do zgwałcenia jej, uderzenia; osoba zasługuje na poniżanie czy zastraszanie, bo jej się należy.

Z powyższego opisu wynika, że Osobom Krzywdzonym bardzo trudno jest wpłynąć na tę sytuację – one same nie mogą sprawić, że przemoc ustanie, bo gdyby mogły, to nie mówilibyśmy o przemocy tylko o konflikcie. Dlatego tak ważne jest reagowanie na przemoc! To właśnie świadkowie i świadkowe mają największy wpływ na to, żeby pomóc Osobie Krzywdzonej bezpośrednio swoją obecnością lub z pomocą instytucjonalną.

Kiedy widzę cudzą krzywdę…

Po pierwsze warto zauważyć, że regulacje prawne nie są konieczne do regulowania takich społecznych zachowań jak wspieranie czy udzielanie pomocy. Jednak z psychologicznego punktu widzenia, kwestia reagowania na cudzą krzywdę to złożony proces. Badania psychologiczne dowodzą, że łatwo jest przejść obojętnie wobec Osoby potrzebującej pomocy. Istnieje wiele mechanizmów psychologicznych, które przekładają się na decyzję o nieudzieleniu pomocy. Nie każda Osoba doświadczyła w przeszłości dobrego wzorca reagowania na cierpienie czy udzielania pomocy. Przeciwko decyzji o pomaganiu mogą mieć udział również uwarunkowania psychospołeczne i cała masa stereotypów. Przykładem stereotypów, które nie sprzyjają zachowaniom pomocowym są np. :

  • dana Osoba nie zasługuje na pomoc, bo sama zachowywała się kiedyś “nie fair”,
  • nie warto się pakować w cudze problemy
  • co się dzieje za zamkniętymi drzwiami to ich sprawa,
  • wychowanie dzieci to sprawa tylko i wyłącznie ich rodziców,
  • nie chcę udzielać pomocy, bo jestem uprzedzona/y w stosunku do danej Osoby bo [jest nieheteronormatywna, ma niebiały odcień skóry, przynależy do niższej klasy społeczno-ekonomicznej],
  • niech sobie sami rozwiązują swoje problemy
  • nic się nie dzieje bez przyczyny, to ją/go spotkało nie bez powodu,
  • nie wiem czy to przemoc czy to konflikt, jeszcze pogorszę sprawę jak się wypowiem,
  • Osoba, która przemocowo się zachowuje zwiększy intensywność stosowanej przemocy kiedy się dowie, że ktoś zareagował,
  • instytucje nie ochronią mnie jako świadka,
  • sama się tak daje traktować, to niech sobie sama pomoże,
  • nie ma sensu nikogo zawiadamiać, bo służby nie działają,
  • samo im przejdzie, mają gorszy moment,
  • na pewno ktoś inny im pomoże,

Obowiązek reagowania na przemoc

Moralny obowiązek reagowania na cudzą krzywdę na tak naprawdę KAŻDA OSOBA. A jak to wygląda z prawnej perspektywy? Prawie każdy zna paragraf o obowiązku udzielenia pomocy ofiarom wypadku drogowego, regulowany Ustawą o Ruchu Drogowym oraz Kodeksem Wykroczeń. Osoba, która bierze udział w wypadku lub jest jego świadkiem ma obowiązek udzielić pierwszej pomocy oraz wezwać służby medyczne i policję. W kwestii przemocy w rodzinie również istnieją pewne aspekty prawne, które regulują.

Podstawowym aktem prawnym, regulującym udzielanie pomocy jest Ustawa o Przeciwdziałaniu Przemocy w Rodzinie (z dnia 29.07.2005r.), gdzie czytamy w art. 12. (Obowiązek zawiadomienia o przestępstwie z użyciem przemocy), że Osoby będące świadkami przemocy w rodzinie powinny zawiadomić o tym Policję, prokuratora lub inny podmiot działający na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Art. 12 Ustawy o PPwR (z dnia 29.07.2005r.) reguluje również sytuacje zawodowe: “Osoby, które w związku z wykonywaniem swoich obowiązków służbowych lub zawodowych powzięły podejrzenie o popełnieniu ściganego z urzędu przestępstwa z użyciem przemocy w rodzinie, niezwłocznie zawiadamiają o tym Policję lub prokuratora”.

Ponadto, w polskim prawie, obowiązuje art. 240 Kodeksu Karnego, czyli karalne niezawiadomienie o czynie zabronionym. W art. 240 KK wymienione są różne czyny karalne, o którym należy informować służby. W kontekście przemocy w rodzinie istotny jest czyn opisany w art. 156 KK, czyli powodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu; w art. 189, czyli przetrzymywanie; artykuły regulujące przemoc seksualną. Do tego można posiłkować się art. 304 KK, w którym czytamy, że Każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Art. 304 reguluje również to, że instytucje zawiadomione muszą podjąć działanie. Art. 572, w analogiczny sposób, co art. 304, nakłada na obywateli obowiązek informacyjny w kontekście zawiadamiania Sądu Opiekuńczego.

Opisując prawne aspekty obowiązku reagowania na przemoc, możemy posiłkować się również Ustawą o Postępowaniu w Sprawach Nieletnich (z dnia 26.10.1982r.), gdzie w art. 4 czytamy, że każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego, w szczególności naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego, systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego, używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianie nierządu, włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych, ma społeczny obowiązek odpowiedniego przeciwdziałania temu, a przede wszystkim zawiadomienia o tym rodziców lub opiekuna nieletniego, szkoły, sądu rodzinnego, Policji lub innego właściwego organu.

Jak zgłaszać przemoc w rodzinie?

Z perspektywy świadka zgłoszenie instytucjonalne polega na poinformowaniu pracownicy lub pracownika instytucji działającej w ramach SPPwR o podejrzeniu przemocy domowej. Te instytucje to: Policja, Oświata (każda szkoła czy przedszkole), Narodowy Fundusz Zdrowia (każdy szpital lub poradnia), Ośrodki Pomocy Społecznej oraz Komisje Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Pracownica lub pracownik tych instytucji jest zobowiązany do rozpoczęcia Procedury “Niebieskie Karty” w danej rodzinie. W ramach procedury sprawdzana jest sytuacja w rodzinie i wprowadzone są oddziaływania pomocowe w razie potrzeby. Wynika to z Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Procedury “Niebieskie Karty” (z dnia 13.09.2011).

Jak można było zauważyć w powyższym opisie regulacji prawnych, w niektórych przypadkach można powiadomić również bezpośrednio Instytucje Sądowe, które mają własne zalecenia dotyczące przemocy domowej. Jednak z perspektywy świadka lub świadkini najprościej jest skontaktować się instytucjami wymienionymi prowadzącymi Procedurę NK.

Co chroni Osobę, która reaguje na przemocy?

Zjawisko przemocy domowej budzi lęk i różne obawy. Tak samo jak boi się Osoba Doznająca Przemocy, lęk mogą odczuwać również inne Osoby świadome przemocy. Nie istnieje oddzielny artykuł prawny chroniący świadka, jednak świadkowie mogą korzystać ze standardowej ochrony prawnej przed przemocą interpersonalną. W Polsce nie jest legalne zastraszanie, poniżanie, nachodzenie, bicie czy niszczenie mienia. Jeśli Osoba Stosująca przemoc w rodzinie zastosuje ją również wobec Osób trzecich np. świadków, podlega odpowiedzialności zgodnie z Kodeksem Karnym i Kodeksem Wykroczeń.

Z doświadczenia instytucji działających w ramach SPPwR wynika, że sytuacji reagowania na przemoc może towarzyszyć chwilowy wzrost agresji u Osoby Stosującej przemoc, lecz potem poczucie bezkarności u niej maleje i rośnie świadomość odpowiedzialności za swoje zachowanie. U Osoby Stosującej budzi się lęk przed konsekwencjami, co wpływa pozytywnie na powstrzymywanie się przed agresją.

Jak reagować na przemoc? Jak wspierać Osoby Krzywdzone?

Na przemoc można REAGOWAĆ ZAWSZE I WSZĘDZIE, kiedy coś nas niepokoi; w domu, w pracy, na ulicy. Ważne jest pamiętać, że rolą obywatela/ki nie jest diagnozowanie czy dana sytuacja jest przemocą. Do diagnozowania sytuacji delegowane są kompetentne w tym zakresie pracownice i pracownicy Systemu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Zadaniem obywatela jest poinformować służby o tym, co niepokoi. Dzięki informacji dostarczonej od świadka, służby będą mogły sprawdzić co się dzieje i wdrożyć odpowiednie oddziaływania w razie potrzeby. Zawsze lepiej jest zareagować nadmiarowo niż bagatelizować zagrożenie. Zgłoszenie na temat podejrzenia przemocy, które okaże się niepotwierdzone nikogo nie krzywdzi. Natomiast brak reakcji w momencie, kiedy nie jesteśmy pewni, może spowodować, że osoba, która potrzebuje tej pomocy, może jej nie otrzymać.

Informowanie służb o podejrzeniu przemocy domowej nie jest jedyną formą reagowania. Interakcja bezpośrednia z Osobą Stosującą przemoc lub z Osobą Krzywdzoną to również reagowanie! Warto pamiętać, że wsparcie Osoby Krzywdzonej jest obciążające i warto zadbać o siebie w tym procesie i w razie potrzeby sięgnąć po wsparcie psychologiczne dla siebie. Przykładowe formy komunikatów wspierających to:

  • widzę to, co robisz i nie podoba mi się to,
  • widzę Twoją krzywdę, nie jesteś sam/a,
  • tak nie można postępować, zgłoszę Twoje zachowanie na policję,
  • jestem z Tobą, wspieram Cię.

Gdzie szukać pomocy?

Ogólnopolskie Pogotowie na rzecz Ofiar Przemocy w Rodzinie “Niebieska Linia” – telefon interwencyjno wsparciu dla Osób stosujących przemoc, świadkiń oraz świadków i Osób Krzywdzonych – 800 120 002 – całodobowo 24/7 (dyżury psychologiczne w j. polskim, j. polskim migowym, j. angielskim i j. rosyjskim, dyżury prawne)

Odwiedź autorkę: www.martaplonecka.pl lub fb/martaplonecka

Materiał powstał dzięki dofinansowaniu z NIW-CRSO w ramach PROO.

You Might Also Like