Przemoc Seksualna a Przemoc w Rodzinie

O autorkach:

mgr Marta Płonecka absolwentka Psychologii Klinicznej oraz Psychologii Zdrowia i Rozwoju na Uniwersytecie SWPS, absolwentka Seksuologii Klinicznej na uniwersytecie SWPS, podwójnie certyfikowana Edukatorka Seksualna; naukowo zajmuje się zjawiskiem przemocy społecznej i systemowej oraz dehumanizacji; specjalistka w zakresie przemocy w rodzinie; pracowała jako konsultantka Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie “Niebieska Linia” prowadzonego przez Stowarzyszenie na rzecz Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia na zlecenie Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA); Psychoterapeutka w modalności Gestalt. Na co dzień pracuje gabinetowo indywidualnie oraz z parami a także prowadzi
warsztaty i szkolenia.

mgr Aleksandra Plewka – psycholog, seksuolog. Absolwentka wydziału Psychologii oraz studiów podyplomowych w zakresie seksuologii klinicznej Uniwersytetu SWPS w Warszawie, członek Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Doświadczenie zdobywała w Poradni Seksuologii i Patologii Współżycia Szpitala Nowowiejskiego w Warszawie, Instytucie Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego oraz w Ogólnopolskim Pogotowiu dla Ofiar Przemocy Niebieska Linia. Obecnie jest pracownikiem Kliniki Psychiatrii Sądowej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, gdzie pracuje z pacjentami przebywającymi w detencji. Zawodowo zajmuje się także wydawaniem opinii sądowo – psychologicznych i diagnozą psychologiczną. Prywatnie pracuje z pacjentami w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach (solution focused therapy), aktualnie jest w trakcie 4 letniego szkolenia psychoterapeutycznego w podejściu integracyjnym.

Przemoc w rodzinie jest powszechnym problemem w Polsce. Każdego roku odnotowuje się kilkadziesiąt tysięcy potwierdzonych przypadków występowania przemocy w polskich rodzinach. W ciągu ostatnich 8 lat Polska Policja odnotowywała średnio 90 tysięcy Osób będących poszkodowanymi w wyniku doznawania przemocy domowej. Są to statystyki dotyczące prowadzenia procedury “Niebieskie Karty” przez instytucje w ramach systemu PPwR (https://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/przemoc-w-rodzinie/50863,Przemoc-w-rodzinie.html) Zdecydowaną większość poszkodowanych stanowiły kobiety, w drugiej kolejności małoletni a najmniej liczną grupą poszkodowanych byli mężczyźni.

Z doświadczenia ekspertek i ekspertów wynika, że ogromna część przypadków przemocy domowej nie jest odnotowywana – Osoby boją się ujawniać przemoc. Wynika to, między innymi z tego, że zjawisko przemocy stanowi kulturowe tabu. Powszechnie wiadomo, że istnieje lecz nie mówi się o niej głośno. Do tego dochodzi aspekt akceptacji zachowań o charakterze przemocowym. Niestety, statystyki pokazują, że w naszym kraju rośnie tolerancja na przemoc. W społeczeństwie istnieją silnie zakorzenione stereotypy na temat Osób doznających przemocy domowej – często dochodzi do zjawiska wtórnej wiktymizacji, czyli obarczania winą za przemoc Osobę, która jest krzywdzona. Jest to zjawisko silnie powiązane z płcią poszkodowanych. Stereotypy na temat kobiecości działają na niekorzyść w kontekście ryzyka doznania przemocy domowej. Kobietę łatwiej jest obwinić, nie dowierzać jej, sprowadzić jej cierpienie do nadmiernej emocjonalności itp.

Kobiety o wiele częściej niż mężczyźni i małoletni doznają również przemocy seksualnej. W połączeniu z czynnikami ryzyka doznania przemocy domowej, kobiety są silnie zagrożone tym, że, jeżeli dojdzie do ich krzywdy psychicznej, fizycznej czy ekonomicznej w obszarze ich własnej rodziny, to mogą też zostać skrzywdzone seksualnie.

Przemoc seksualna wobec mężczyzn i chłopców natomiast jest zjawiskiem, które do tej pory pozostawało marginalizowane, głównie ze względu na to, że doświadczanie przemocy w ogóle, było stereotypowo częściej przypisywane kobietom. Mężczyźni również mogą doznawać przemocy seksualnej, czego dowodem są prowadzone od ponad dekady badania naukowe w tym obszarze. Zjawisko to jest jednak niedoszacowane głównie ze względu na to, że mężczyźni w obawie przed wyśmianiem obawiają się zgłaszać przemoc seksualną odpowiednim służbom.

Co to jest przemoc seksualna?

O przemocy seksualnej mówimy w sytuacji, kiedy dojdzie do aktywności seksualnej lub okołoseksualnej bez świadomie wyrażonej zgody danej Osoby na tę aktywność. Taka zgoda powinna zawierać element informacyjny – Osoba musi wiedzieć na co się zgadza; musi być podejmowana w warunkach swobody i dobrowolności oraz z możliwością wycofania zgody na aktywność w każdym momencie; musi być podejmowana w przytomnym stanie świadomości – bez wpływu substancji psychoaktywnych; musi być wyrażona entuzjastycznie i wprost – należy pamiętać, że milczenie lub niewyraźne potakiwanie nie jest zgodą.

Warto również wiedzieć, że czynności seksualne dzieli się na te “z dotykiem” i “bez dotyku”, czyli takie, które zachodzą w bezpośrednim kontakcie fizycznym z daną Osobą (np. dotyk, pocałunek, kontakt genitalny); w pośrednim kontakcie z daną Osobą (obnażanie się bez zgody danej Osoby) w kontakcie werbalnym (np . składanie propozycji, komentowanie ciała,) lub za pośrednictwem Internetu (np. wysyłanie wiadomości lub obrazów o treści erotycznej lub publikowanie treści z wizerunkiem danej Osoby). Także wyszydzanie sprawności seksualnej, faktu masturbowania się, używania gadżetów erotycznych czy sposobów wyrażania swojej seksualności odmiennie od ogólnospołecznej normy jest elementem tego rodzaju przemocy.

Przemoc seksualna jest wyjątkowa również dlatego, że trauma (uraz psychosomatyczny) powstały w wyniku doznania przemocy seksualnej jest szczególnie głęboki. Przemoc seksualna to przełamanie granic psychicznych ale też granic intymności i poczucia, że ciało jest przestrzenią prywatną. Utrata kontroli nad własną seksualnością w wyniku tego, że ktoś inny siłą nadużyje tej przestrzeni pozostawia głębokie rany emocjonalne ale również takie które angażują układ nerwowy. W wyniku przemocy seksualnej może dojść do rozwinięcia się zaburzeń psychicznych, psychosomatycznych czy seksualnych. Warto zauważyć też, że jeśli przemocy doznaje Osoba niepełnoletnia albo dziecko, trauma będzie głębsza i trudniejsza do leczenia.

Przemoc w rodzinie

Przemoc w rodzinie jest sytuacją, w której jeden z członków rodziny (w świetle rozumienia prawnego zjawiska rodziny) dopuszcza się wobec drugiego zachowań o charakterze przemocowym, czyli wymusza zaspokojenie swoich potrzeb (np. szacunku czy spokoju) za pomocą przewagi (np. fizycznej, psychicznej, społecznej czy ekonomicznej) kosztem cudzego cierpienia i zasobów danej Osoby. Zjawisko przemocy charakteryzuje się efektem snow ball – z czasem nasila się i narasta jego skala. Osoba, która zastosowała przemoc i nie spotkała się z konsekwencjami może stosować ją coraz częściej i coraz więcej korzyści z niej czerpać. Może też czuć bezkarność.

Mechanizmy zwiększające ryzyko występowania przemocy seksualnej w rodzinie dotkniętej problemem przemocy. Często, w wyniku rozwijania się przemocowych relacji w danej rodzinie dochodzi do nadużyć seksualnych. Dzieje się tak dlatego, że w momencie przełamywania psychicznych granic drugiej Osoby lub fizycznych granic, ta Osoba ma coraz mniej siły na swoją obronę, a Osoba, która przemoc stosuje ma coraz więcej poczucia pewności siebie i czuje większą władzę and drugą Osobą. Przykładem może być sytuacja, w której przemoc w danej rodzinie zaczyna się od przemocy psychicznej (np. obrażanie, poniżanie) a potem dochodzi do przemocy ekonomicznej (np. ograniczanie dostępu do pieniędzy, zabieranie własności prywatnej); fizycznej (np. plucie, zamykanie w pokoju, popychanie, uderzanie) i seksualnej (np. dotykanie, wymuszanie stosunków seksualnych).

Rodzina dotknięta problemem przemocy domowej to rodzina, w której nie istnieją zdrowe granice, szacunek czy podmiotowe traktowanie. Na skutek dysproporcji sił budzi się podział władzy w danej rodzinie – jedne Osoby mają tej władzy więcej i decydują o innych – o ich losie, o ich ciałach.

Czynnikiem, który w dużym stopniu przyczynia się do ochrony Osób przed przemocą seksualną jest właściwa edukacja w tym zakresie, przeciwdziałająca wytwarzaniu się szkodliwych stereotypów. W Polskim społeczeństwie, przy małej świadomości na temat zdrowia seksualnego i granic cielesności, popularnym stereotypem silnie oddziałującym na przemoc jest ten, w którym kobieta w małżeństwie staje się własnością męża, który ma prawo dysponować jej ciałem. Dochodzi zatem do pewnej normatywizacji przemocy seksualnej, bo w wielu interwencjach domowych w związku z przemocą, tzw. gwałt w małżeństwie nie jest odnotowywany, przez uznanie stosunków seksualnych za małżeński obowiązek. Warto zauważyć, że o ile ten problem jest stopniowo nagłaśniany, to w parach nieheteronormatywnych nadal pozostaje tabu.

Zjawisko kultury gwałtu (normalizacji przemocy seksualnej) współgra z tabuizacją przemocy domowej i w efekcie bardzo mało przypadków naruszeń sfery seksualnej jest zgłaszanych w obszarze przemocy domowej. Statystyki pokazują, że przemoc seksualna w przemocy domowej stanowi mały odsetek, jednak w praktyce ogromna część przemocy domowej zawiera aspekt naruszeń seksualnych a przemoc seksualna najczęściej zachodzi wewnątrz rodziny. To mit, że największe ryzyko przemocy seksualnej dotyczy przestrzeni publicznych takich jak parki czy ulica – najczęściej do tej przemocy dochodzi w obszarze relacji partnerskich czy małżeńskich. Można o tym poczytać między innymi w raporcie Fundacji STER.

Prawo dotyczące przemocy w rodzinie a prawo dotyczące przemocy seksualnej

Na wstępie warto odnotować, że regulacje prawne dotyczące przemocy w Polsce odnotowują jej seksualny rodzaj, jednak jest on relatywnie mało doprecyzowany. W Kodeksie Karnym i Kodeksie Cywilnym przepisy prawne związane z przemocą i przejawami przemocy seksualnej pozostają odrębne. Znajdziemy tam paragrafy dotyczące zgwałceń, nadużyć, zachowań o charakterze pedofilnym oraz pornografii z udziałem nieletnich. Znęcanie się nad rodziną jest ujęte w ramach art 207 KK, podczas gdy przejawy przemocy seksualnej znajdują się w rozdziale dot. przestępstw przeciwko wolności seksualnej i stanowią odrębny zbiór przepisów. Obnażanie się bez zgody jest natomiast nie przestępstwem, a wykroczeniem, o ile nie dotyczy osób poniżej 15 r.ż.

Zmiany w prawie, jakie zaszły w obszarze przepisów związanych ze stosowaniem przemocy
i obowiązków służb w tym zakresie adresuje przyjęta w 2020 roku ustawa antyprzemocowa.
W porównaniu z ustawą z 2005 roku daje ona służbom możliwość nałożenia i egzekucji nakazu opuszczenia wspólnie zajmowanego lokum przez osobę stosującą przemoc i jej zakaz zbliżania do osób pokrzywdzonych. Te z kolei mają prawo do otrzymania pomocy psychologicznej i prawnej. W obszarze związanym ze zgłaszaniem przemocy służby mają obowiązek rozpatrzeć zgłoszenie nie tylko od osoby doświadczającej przemocy, ale od każdej, która jest takiej przemocy świadkiem. Ma to na celu w szczególności ochronę dzieci i osób starszych jako grup szczególnie wysokiego ryzyka, które często nie są w stanie poprosić o pomoc. Ten zapis jest jednak niezmiernie istotny w ogóle, biorąc pod uwagę fakt, że eskalacja przemocy i jej długoletniość bierze się w dużej mierze z braku zgłaszania tego faktu.

Co robić w przypadku przemocy seksualnej krok po kroku plus zabezpieczenie materiału genetycznego

W przypadku przemocy seksualnej liczy się szybka reakcja. Należy jak najszybciej skontaktować się ze służbami działającymi w ramach Systemu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Osoba pokrzywdzona musi zostać natychmiast zaopiekowana, aby:

→ uświadomić skrzywdzoną Osobę o tym, że to, co się stało, było przemocą i nikt nie powinien jej tak krzywdzić. W polskiej kulturze panuje normatywizacja przemocy i brak wiedzy na temat tego zjawiska;
→ Osoba została poinformowana o swoich prawach;
→ Osoba została poinformowana o zagrożeniu zakażenia infekcjami przenoszonymi drogą płciową (ang. STI) oraz ryzyku zajścia w niechcianą ciąże. W razie potrzeby należy zapewnić Osobie dostęp do antykoncepcji awaryjnej (Pigułka PO) oraz do leków poekspozycyjnych z obszaru profilaktyki zakażenia wirusem HIV (PEP);
→ Osoba nie czuła, że jest sama. Poczucie samotności sprzyja ryzyku zagrożenia życia lub zdrowia Osoby. Zapewnienie wsparcia jest oznaką solidarności, która jest potrzebna dla przywrócenia równowagi po przemocy;
→ służby mogły zebrać materiał dowodowy w postaci ubrań, nagrań czy śladów materiału biologicznego. To ważne i trudne jednocześnie, ponieważ naturalnym odruchem po doznaniu przemocy seksualnej jest doświadczanie wstrętu – a co za tym idzie – potrzeba wyrzucenia danych ubrań czy przedmiotów kojarzących się z aktem przemocy oraz umycie się;
→ uniknąć wtórnej wiktymizacji, czyli sytuacji, w której Osoba skrzywdzona seksualnie usłyszy, że to jej wina, zasłużyła na to i jej się to należało;
→ zapewnić w razie potrzeby pomoc medyczną lub hospitalizację.

Jak reagować na przemoc seksualną?

W przypadku bycia świadkinią czy świadkiem przemocy seksualnej – reaguj! Szczególnie w przypadku podejrzenia o przemoc seksualną wobec nieletnich – powiadom policję jak najszybciej.

Twoja reakcja może przerwać błędne koło przemocy i uratować komuś życie i zdrowie. Przemoc seksualna, która wydarza się chronicznie może powodować poważne zaburzenia psychiczne a z czasem może prowadzić do prób samobójczych czy udanego zamachu samobójczego.

Oprócz tego bardzo potrzebna jest OBECNOŚĆ. Jeśli to możliwe – bądź ze skrzywdzoną Osobą, nie oceniaj, nie doradzaj, po prostu staraj się towarzyszyć w cierpieniu. To bardzo ważne, by skrzywdzona Osoba miała wsparcie emocjonalne i społeczne.

O przemocy seksualnej należy mówić głośno – przełamywać społeczne tabu. Przemoc seksualna jest zjawiskiem powszechnym i warto działać na rzecz zmiany społecznej w tym obszarze.

Jak wygląda procedura postępowania w przypadku przemocy seksualnej?

Polska policja jest zobowiązana do przyjęcia zgłoszenia o przemocy seksualnej przy zapewnieniu godności i poufności. Zapewnić pokrzywdzonej Osobie oddzielne pomieszczenie do składania zeznań i funkcjonariusza tej samej płci co Osoba pokrzywdzona do zbierania zeznań. Zeznanie powinno dotyczyć najważniejszych faktów, by ograniczyć cierpienie spowodowane opowiadaniem o traumatycznym wydarzeniu.

Ponadto, policja powinna zapewnić pokrzywdzonej Osobie transport do placówki medycznej; udostępnić wykaz placówek zajmujących się wsparciem (psychologicznym, prawnym); umożliwić kontakt z najbliższym ośrodkiem prowadzącym wsparcie psychologiczne dla Osób pokrzywdzonych przemocą; zapewnić dostęp do środków higieny i ubrań zastępczych w celu umycia się i przebrania po zebraniu dowodów przestępstwa; udzielić informacji o ryzyku zakażenia się infekcjami i wirusami oraz zajścia w ciążę, o prawach osoby pokrzywdzonej.

W kontakcie z lekarzem Osoba pokrzywdzona powinna zostać poinformowana o swoich prawach; uzyskać wyczerpujące odpowiedzi na temat swojego stanu zdrowia; otrzymać pomoc medyczną; otrzymać informacje o przeciwdziałaniu infekcji, wirusów oraz zajścia w ciążę oraz uzyskać skierowanie do specjalistycznych placówek. Lekarz/lekarka powinien/powinna zebrać ślady przestępstwa i przekazać je policji przy informowaniu służb o przemocy seksualnej.

Jeśli Osoba pokrzywdzona nie ukończyła 15 r. ż., to przy przesłuchaniu sądowym musi towarzyszyć jej biegły psycholog. Dzieci powinny być przesłuchiwane tylko raz, a przesłuchanie powinno być przeprowadzone w obecności prawnego opiekuna dziecka, o ile nie jest on oskarżony o przemoc wobec niego.

Gdzie szukać pomocy?

  • Pogotowie Niebieska Linia – 800 120 002 – 24/4 (dyżury psychologiczne w j. polskim, j. polskim migowym, j. angielskim i j. rosyjskim, dyżury prawne)
  • Fundacja Feminoteka
  • Centrum Praw Kobiet
  • Sex Work Polska
  • Fundacja STER
  • Punkt konsultacyjny HIV/ADIS (www.chmielna4.pl/index.php/pep-menu)

!!! Warto zapoznać się z Raportem opublikowanym przez Fundację STER
o przemocy seksualnej. Darmowy pdf do pobrania pod linkiem:

http://www.fundacjaster.org.pl/upload/Raport-STERu-do-netu.pdf

→ Zobacz inne artykuły z cyklu Prawo a Przemoc w Rodzinie:

System Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie

Kto ma obowiązek reagować na przemoc w rodzinie

Odwiedź autorkę: www.martaplonecka.pl lub fb/martaplonecka

Materiał powstał dzięki dofinansowaniu z NIW-CRSO w ramach PROO.

You Might Also Like