Geneza ustroju prawnego Wielkiej Brytanii

W dzisiejszym artykule chcielibyśmy przyjrzeć się prawu w szerszej perspektywie i spojrzeć na system prawa panujący w Wielkiej Brytanii, jaka jest jego geneza i czym różni się od systemu prawa obowiązującego na kontynencie europejskim i, co za tym idzie, w Polsce.

Na początku trochę historii.

W przeciwieństwie do państw zachodnich kontynentu europejskiego prawo rzymskie nie zapuściło korzeni na terytorium Wielkiej Brytanii. Anglia będąca największym państwem Zjednoczonego Królestwa została przez Rzymian podbita w pierwszej połowie I w. p.Ch., jednak do końca panowania rzymskiego pozostała na peryferiach nie tylko geograficznych ale również kulturowych cesarstwa. Na początku V w. legiony Rzymskie zostały z Anglii wycofane i mieszkańcy wyspy zwrócili się o pomoc do najemników Germańskich, by ci bronili ich przed plemionami Piktów z północy. W drugiej połowie szóstego wieku Anglowie, Sasi i Jutowie podbili dzisiejsze terytorium Anglii. Siedem królestw germańskich założonych przez najeźdźców zostało ostatecznie zjednoczone pod groźbą najazdów Wikingów ze Skandynawii i stworzyło Królestwo Anglii w IX wieku.

Jednak specyfika ustroju prawnego Anglii i Wielkiej Brytanii jako całości nie wynika tylko z jej pozycji geograficznej i braku tradycji prawa rzymskiego. W 1066 Wilhelm zwany później Zdobywcą pokonał króla Harolda Godwinsona w bitwie pod Hastings i następnie koronował się na króla łącząc księstwo Normandii i królestwo Anglii pod swoim panowaniem.

To właśnie panowanie królów z dynastii Normandzkiej doprowadziło ostatecznie do wyodrębnienia się na Wyspach systemu prawa innego niż ten na kontynencie. W Anglii przed podbojem Normańskim panowały w różnych obszarach królestwa Anglii różne prawa zwyczajowe, które nie zostały skodyfikowane. Wilhelm Zdobywca wraz z językiem francuskim przywiózł ze sobą do Anglii również Normańskie prawa. Jego następcy scentralizowali system wasali w taki sposób by każdy wasal musiał składać przysięgę na wierność nie tylko swojemu panu lennemu ale także królowi. Tym sposobem Anglia uniknęła rozbicia dzielnicowego, które miało miejsce w państwach kontynentu europejskiego, nie tylko w Polsce, ale także Francji czy na Rusi Kijowskiej. Tak skonstruowany system wasali przyczynił się do silnej pozycji króla i pozwolił na pozostawienie w jego ręku władzy sądowniczej, w przeciwieństwie bowiem do państw na kontynencie królowie Anglii ograniczali wydawanie immunitetów sądowych swoim wasalom. Orzeczenia sądów królewskich doprowadziło do ujednolicenia prawa dla całego królestwa.

Szczególnie ważne w procesie tworzenia prawa angielskiego były precedensy tj. wyroki sądów królewskich w konkretnych sprawach, na które trzeba się było powoływać wydając wyrok w podobnej sprawie. Prawo to ukształtowało się pod wpływem wyroków sądów królewskich i jest znane jako common law. Wraz z rozwojem sądów królewskich i ze względu na mocną pozycję kanclerza na dworze królewskim w XVI w. doszło do wzbogacenia systemu prawa angielskiego o normy słuszności (law of equity) oparte na wyrokach sądu kanclerskiego, którego procedura była prostsza od ścisłego charakteru orzekania common law. Common law i law of equity stały się podstawą systemu prawa angielskiego. Byłoby jednak niedopowiedzeniem stwierdzenie, że tylko zasady common law obowiązywały w Anglii. Prawo stanowione wydawał parlament oraz mógł ustanawiać je król w wydawanych przez siebie statutach. W związku ze spójnością systemu prawnego i niechęcią baronów do wzmacniania pozycji monarchy ruchy wprowadzające prawo rzymskie ominęły Anglię pomiędzy XIV a XV wiekiem, tym samym ugruntowując pozycję prawa angielskiego.

Różnica spojrzenia na istotę prawa.

W tym miejscu warto się przyjrzeć bliżej temu, czym dokładnie jest common law i jaka jest jego istota. Zbytnim uproszczeniem byłoby nazwanie common law prawem zwyczajowym. Common law rozwinęło się w oparciu o precedensy – wyroki wydawane w konkretnych sprawach i stanowiące wzór postępowania dla sędziów przy orzekaniu w sprawie o tym samym charakterze. Stąd bierze się różnica co do postrzegania istoty normy prawnej przez prawo angielskie i przez prawo kontynentalne. Norma prawna w ujęciu kontynentalnym powinna być skonstruowana w taki sposób, by można ją było zastosować do jak największej liczby przypadków, natomiast w prawie angielskim norma prawna reguluje konkretną sytuację, ograniczając jej powszechne zastosowanie do przypadków o innym charakterze. Można stwierdzić, że takie podejście do prawa jest ze swej istoty bardziej praktyczne, może być natomiast postrzegane przez prawników kontynentalnych jako kazuistyczne. Ustawy prawa kontynentalnego z kolei mogą zostać odebrane przez prawników anglosaskich bardziej jako wskazówki moralne. Ujęcie kontynentalne można nazwać ujęciem idealistycznym, angielskie zaś praktycznym.

Różnice w kształceniu zawodów prawniczych.

Warto zauważyć, że sędziowie angielscy nie byli i nie są kształceni na uniwersytetach ale w specjalnych szkołach prawa (law school), co stoi w sprzeczności do systemu prawa panującego w Polsce, gdzie do wykonywania zawodów prawniczych, takich jak np. sędzia czy adwokat potrzebne jest wyższe wykształcenie prawnicze, które można zdobyć wyłącznie na uniwersytecie. Fakt ten dodatkowo wzmocnił pozycję common law i przyczynił się do wyodrębnienia charakteru prawa angielskiego różnego od systemu prawnego na kontynencie.

Wpływ specyfiki ustroju prawa angielskiego.

Reformy systemu prawnego wcale nie ominęły wielkiej Brytanii i w połowie XIX w przeprowadzono m.in. reformę sądownictwa, znosząc jego dwutorowość, a także zreformowano prawo karne, likwidując m.in. karę śmierci za kradzież kieszonkową i deportację do kolonii jako środek karny. Podstawowym podziałem prawa w Wielkiej Brytanii nadal pozostaje podział na dwie gałęzie: common law i law of equity. Prawnicy brytyjscy dzielą się na common law lawyers i equity lawers (ang. lawer – prawnik). Podział ten nie jest dokładnym odzwierciedleniem podziału kontynentalnego na cywilistów i penalistów, który obowiązuje także w Polsce. Prawo w Wielkiej Brytanii przez wzgląd na specyfikę nie zostało podzielone ze względu na strefę prawnej regulacji, tak jak stało się to pod wpływem prawa rzymskiego na kontynencie. Ze względu na swoją genezę podział prawa w Wielkiej Brytanii został przeprowadzony nie ze względu na kwestie materialne lecz proceduralne. Dla porównanie prawo w Polsce jest podzielone na gałęzie ze względu na materię, którą reguluje i tak mamy w Polsce podział na prawo cywilne, prawo karne, prawo administracyjne, prawo lotnicze itd.

Warto również zwrócić uwagę, że Wielka Brytania w przeciwieństwie do innych państw europejskich nie uchwaliła nigdy konstytucji. Nie ma jednego dokumentu, który określałby charakter prawny i systemowy państwa. Funkcję taką pełni kilka ustaw uchwalanych na przestrzeni lat i nadal obowiązujących np. Ustawa o Prawach (Bill of Rights) została uchwalona w 1688 roku i nadal obowiązuje. W Polsce obowiązująca dziś Konstytucja została uchwalona stosunkowo niedawno, bo w 1997 roku, a większość ustaw obowiązujących w naszym kraju została uchwalona na przestrzeni ostatnich 80 lat.

Materiał powstał dzięki dofinansowaniu z NIW-CRSO w ramach PROO.

You Might Also Like